Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu denince çoğu kişinin aklına yerinde duramayan bir çocuk gelir. Oysa bu durum çocukluktan sonra ortadan kalkmak zorunda değildir ve birçok yetişkinde yıllar boyunca fark edilmeden sürebilir. Ankara’da yaşayan ve kendinde bu özelliklerin bulunduğunu düşünen yetişkinler için en sık sorulan sorulardan biri, değerlendirmenin nasıl yapıldığıdır. Bu yazıda sürecin genel çerçevesini, hangi basamaklardan geçildiğini ve değerlendirmeye nasıl hazırlanılabileceğini anlatıyoruz.
Yetişkinlerde DEHB nasıl görünür?
Yetişkin dönemindeki belirtiler çocukluktakilerden farklı bir biçim alabilir. Aşırı koşma ve tırmanma gibi belirgin hareketlilik yerini çoğu zaman içsel huzursuzluğa, bir işe oturup kalamama hissine ve zihnin sürekli başka yere kaymasına bırakır. Kişi görevleri başlatmakta zorlanabilir, başladığı işleri yarım bırakabilir, randevuları ve teslim tarihlerini kaçırabilir ya da eşyalarını sık sık kaybedebilir.
Bu özellikler iş hayatında verimsizlik, ilişkilerde yanlış anlaşılmalar ve sürekli bir yetersizlik duygusu olarak yansıyabilir. Pek çok yetişkin yıllarca bunu tembellik, dağınıklık ya da karakter zaafı olarak yorumlar. Bu nedenle değerlendirme, belirtilerin yalnızca varlığına değil, hayatın farklı alanlarında yarattığı soruna da bakar.
Değerlendirme kimin tarafından yapılır?
Yetişkin DEHB değerlendirmesi, bu alanda deneyimli bir psikiyatri uzmanı tarafından yürütülür. Ankara’da üniversite hastanelerinin ve eğitim araştırma hastanelerinin psikiyatri poliklinikleri ile özel muayenehaneler bu hizmeti sunar. Hangi kurumun tercih edileceği ulaşım, randevu bekleme süresi ve kişisel konfor gibi etkenlere göre değişir.
Önemli olan, uzmanın yetişkinlerde DEHB konusuna aşina olması ve değerlendirmeye yeterli zaman ayırmasıdır. Birkaç dakikalık bir görüşme ile bu tanıyı koymak ya da dışlamak sağlıklı değildir. Gerektiğinde psikolog, nöropsikolojik testler veya ek tıbbi incelemeler sürece dahil edilebilir.
Klinik görüşme sürecin merkezindedir
Değerlendirmenin en önemli parçası ayrıntılı bir klinik görüşmedir. Uzman, şikâyetlerin ne zaman başladığını, hangi ortamlarda öne çıktığını ve gündelik yaşamı nasıl etkilediğini sorar. Eğitim ve iş geçmişi, ilişkiler, sağlık öyküsü, uyku düzeni, madde ve kafein kullanımı gibi konular da konuşulur.
DEHB tanısı için belirtilerin çocukluk döneminden itibaren var olması beklenir. Bu yüzden okul yıllarına dair sorular sık yer alır. Öğretmen yorumları, karne notları ya da ailenin hatırladıkları, o dönemi anlamada yardımcı olabilir. Mümkünse bir anne, baba, kardeş veya yakın bir kişinin görüşmeye katılması ya da bilgi vermesi değerlendirmeyi güçlendirir, çünkü kişi kendi davranışlarını her zaman nesnel biçimde göremeyebilir.
Ölçekler ve ek testler ne işe yarar?
Görüşmenin yanında, belirtileri sistematik biçimde sorgulayan öz bildirim ölçekleri kullanılabilir. Bu ölçekler tek başına tanı koydurmaz; uzmanın klinik izlenimini destekleyen yardımcı araçlardır. Bazı durumlarda yakınların doldurduğu formlar da değerlendirmeye katkı sağlar.
Dikkat ve yürütücü işlevleri ölçen bilgisayar tabanlı testler ya da nöropsikolojik bataryalar da gündeme gelebilir. Ancak bu testlerin sonuçları tek başına belirleyici değildir. Test performansı uyku eksikliği, kaygı veya o günkü ruh hâli gibi pek çok etkenden etkilenebilir. Sonuçlar her zaman kişinin öyküsüyle birlikte yorumlanır.
Ayırıcı tanı neden bu kadar önemlidir?
Dikkat dağınıklığı ve odaklanma güçlüğü yalnızca DEHB’ye özgü değildir. Depresyon, anksiyete bozuklukları, bipolar bozukluk, uyku bozuklukları, tiroid sorunları ve travma sonrası belirtiler benzer şikâyetlere yol açabilir. Öte yandan DEHB çoğu zaman bu durumlarla birlikte de görülür. Dolayısıyla uzmanın görevi hem DEHB’nin olup olmadığını belirlemek hem de eşlik edebilecek diğer sorunları saptamaktır.
Bu aşamada gerekirse kan tahlili gibi tıbbi tetkikler istenebilir. Uyku apnesi ya da vitamin eksiklikleri gibi tedavi edilebilir bedensel nedenlerin dışlanması, doğru tanıya ulaşmak açısından önem taşır. Değerlendirme sonunda ortaya çıkan tablo, her kişide aynı değildir ve tanı konulması da konulmaması da mümkün sonuçlardır.
Değerlendirmeye nasıl hazırlanılır?
Randevudan önce yaşadığınız güçlükleri somut örneklerle düşünmek işinizi kolaylaştırır. Hangi durumlarda zorlandığınızı, bunun ne zamandan beri sürdüğünü ve çevrenizdekilerin neler söylediğini not alabilirsiniz. Eski okul belgeleri, daha önce yapılmış psikiyatrik değerlendirmeler ve kullandığınız ilaçların bilgileri de yanınızda bulunmalıdır.
Görüşmede çekinmeden, olduğu gibi anlatmak en doğru yaklaşımdır. Belirtileri olduğundan hafif ya da ağır göstermeye çalışmak değerlendirmeyi yanlış yöne çekebilir. Süreç tek bir seansta tamamlanmayabilir; bazen birkaç görüşme gerekir. Bu, titiz bir değerlendirmenin doğal bir parçasıdır.
Tanıdan sonra neler olur?
Tanı konulursa, tedavi planı kişinin ihtiyaçlarına, yaşam koşullarına ve eşlik eden durumlara göre belirlenir. Yaklaşım genellikle hastalık hakkında bilgilendirme, günlük düzen ve organizasyon becerilerini geliştirmeye yönelik stratejiler, gerektiğinde psikoterapi ve uzmanın uygun görmesi hâlinde ilaç tedavisini kapsayabilir. Hangi seçeneğin uygun olduğuna yalnızca değerlendirmeyi yapan hekim karar verebilir.
Tanı konmaması da bir sonuçtur ve şikâyetlerin başka bir nedene bağlı olabileceğini gösterir. Bu durumda uzman, ortaya çıkan tabloya uygun bir yol önerir. Her iki durumda da amaç, kişinin yaşadığı güçlükleri anlamasına ve daha işlevsel bir günlük hayata ulaşmasına yardımcı olmaktır.
Ankara’da yetişkin DEHB değerlendirmesi, ayrıntılı bir görüşme, gerekirse ölçekler ve ek incelemelerle ilerleyen, zaman isteyen bir süreçtir. Kendinizde bu belirtileri fark ediyorsanız, kendi kendinize tanı koymak yerine bu alanda deneyimli bir psikiyatri uzmanına başvurmak en sağlıklı adımdır. Doğru değerlendirme, hem yaşadıklarınıza bir ad vermenizi hem de size uygun destek seçeneklerini görmenizi sağlar.